ከዘመቻ ርብርብ ወደዘላቂ መፍትሄ

ብ. ነጋሽ

ኢትዮጵያ ዘንድሮም በአየር ንብረት መዛባት የተፈጠረ  ድርቅ ተጽእኖ ስር ወድቃለች። የድርቁ ተጽእኖ ያረፈው በኦሮሚያ የቦረናና፣ ጉጂና ምስራቅ ሃረርጌ ዞኖች፤ በደቡብ ብሄሮች ብሄረሰቦችና ህዝቦች ደቡብ ኦሞ ዞን ሰገን ወረዳዎች፤ የኢትዮጵያ ሶማሌ ዘጠኝ ዞኖች፤ እንዲሁም የተለያያ የአፋር አካባቢዎች ላይ ነው። እነዚህ አካባቢዎች በአብዛኛው ቆላማና የአርብቶ አደር መኖሪያ አካባቢዎች ናቸው። በዚህ የድርቅ ተጽእኖ 5 ነጥብ 6 ሚሊየን ህዝብ ለአስቸኳይ ግዜ የምግብ እርዳታ ጠባቂነት ተዳርጓል። ባለፈው ዓመት 10 ነጥብ 2 ሚሊየን ህዝብ ለድርቅ ተጽእኖ ተጋልጦ እንደነበረ ይታወሳል።

ይህ የባለፈው ዓመት ሃገሪቱን የመታት ድርቅ በሃምሳ ዓመታት ካጋጠማት ሁሉ የከፋ ነበር። ይሁን እንጂ ድርቁ ለአንድም ሰው ህይወት መጥፋት ምክንያት ሳይሆን፣ በድርቁ ሳቢያ ሰዎች ከመኖሪያ ቂያቸው ሳይፈናቀሉ፣ የትምህርት ሂደት ሳይስተጓጎል መከላከል ተችሏል። ይህን የባለፈውን ዓመት አስከፊ ድርቅ በመከላከል ተግባር ላይ የኢፌደሪ መንግስት ከፍተኛውን ድርሻ መያዙ ይታወቃል። የባለፈው ዓመት ድርቅ ላይ ከውጭ ከመጣ የእህል እርዳታ ቀረጢት መሳ ለመሳ የኢፌዴሪ መንግስት አርማ ያለባቸው  ቀረጢቶች ተሰልፈው እንደነበረ የታወሳል። ይህ በኢትዮጵያ የድርቅ ጉዳት ታሪክ ውስጥ ታይቶ የማይታወቅ ነው። መንግስት ይህን ድርቅ ለመከላከል የ16 ነጥብ 5 ቢሊየን ብር ባጀት መድቦ እንደነበረም ይታወሳል።

ኢትዮጵያ ባለፉት ሃያ አምስት ዓመታት በተለያየ ግዜ ማለትም በ1985/86፣ በ1994፣ በ2003 ዓ/ም የተለያየ የተጽእኖ ደረጃ ባላቸው ድርቆች ተመትታለች። እነዚህ ከ1983 ዓ/ም በኋላ ያጋጠሙ ድርቆች ከዚያ ቀደም ከነበሩት በተለይ የቅርርብ ግዜ ታሪካችን አካል የሆኑት በ1965/66 እና 1976/77 ዓ/ም ካጋጠሙ ድርቆች በተለየ ወደችጋርነት ተለውጠው ለሰው ህይወት መጥፋትና መፈናቀል ምክንያት አልሆኑም። የእነዚህን ድርቆች ተጽእኖ የመከላከሉ ስራ በተለይ የ1985/86 እና የ1994 ዓ/ም ድርቅን የመከላከል ስራ በውጭ እርዳታ የተከናወነ ነበር። መንግስት የድርቁን ተጽእኖ ምንም ሳይሸሽግ በወቅቱ ይፋ አውጥቶ እርዳታ በመጠየቅ በሰው ህይወት ላይ ጉዳት ሳይደርስ መከላከል ችሏል።

የ2008ቱና የዘንድሮውን ተጽእኖ በመከላከል ረገድ ግን መንግስት የአንበሳውን ድርሻ ለመያዝ በቅቷል። ልክ እንደቀደሙት የድርቅ ተጽእኖዎች ሁሉ ችግሩን ለዓለም አቀፉ ማህበረሰብ ቢያሳውቅም፣ እርዳታ እስኪደርስ እጁን አጣጥፎ አልጠበቀም። ከራሱ የመጠባባቂያ የእህል ክምችት በማውጣት የአስቸኳይ ግዜ እርዳታ አቅርቧል።

ይህ በአጋጣሚ የሆነ አይደለም። ሃገሪቱ ባለፉ 13 ዓመታት ያስመዘገበችው ተከታታይ ባለሁለት አሃዝ የኢኮኖሚ እድገት የፈጠረው አቅም ነው። የአምናው ድርቅ ሲጀምር ሃገሪቱ 450 ሺህ ሜትሪክ ቶን የመጠባባቂያ የእህል ክምችት ነበራት። ይህ የእህል ክምችት በጎደለበት መጠን እየተተካ ሳይጎድል እንዲቀጥል ማድረግ የተቻለበት ሁኔታም ነበር።

የዘንድሮው ድርቅ ተጽእኖ ያረፈባቸው ዜጎች ቁጥር ከባለፈው ዓመት ጋር ሲነጻጸር በግማሽ የቀነሰ ቢሆንም፣ ባህሪው ግን የተለየ ነው። ይህም በቆላማ የአርብቶ አደር መኖሪያ አካባቢ የተከሰተ ከመሆኑ የመነጨ ነው። የአርብቶ አደሩ ኑሮ በእንስሳት ላይ ጥገኛ ነው። የምግብ ፍጆታውን የሚያሟላው በየዕለቱ ከእንስሳ በሚያገኘው ወተት፣ ቅቤ፣ ትኩስ ደምና መሰል የእንስሳ ተዋጽኦ ነው። ድርቁ የእንሰሳት መኖ ሲያጠፋው የዕለት የምግብ ፍጆታውን ማሟላት የማይችልበት ሁኔታ ተፈጥሯል። አነዚህ የእንሰሳ ተዋጽኦዎች በየእለቱ የሚገኙ በመሆኑ የድርቁ ተጽእኖ ፋታ የሚሰጥ አይደለም። ይህ የዘንድሮው ድርቅ አንዱ ልዩ ባህሪ ነው።

ከዚህ በተጨማሪ ለአርብቶ አደሩ የአስቸኳይ ግዜ የምግብ እርዳታ ከማቅረብ ጎን ለጎን የኑሮው መሰረት ለሆኑት እንስሳት መኖ ማቅረብ ያስፈልጋል። የእንስሳት መኖ የማቅረብ ስራ ግን ለሰው የምግብ እርዳታ እንደማቀረብ ቀላል አይደለም። በቅድሚያ ለሁሉም የአርብቶ አደር እንስሳ የሚበቃ መቂ መኖ በሃገሪቱ ማግኘት አዳጋች ነው። ለእንስሳ መኖ የሚሆን ሳር ከውጭ ሃገር ገዝቶ ማጋጓዝም የማይሆን ነገር ነው። ከዚህ በተጨማሪ የእንስሳ መኖ በተለይ ሳር ቦታ ሰለሚዝ የማጓጋዙ ተግባር ውድ ነው። ለምሳሌ በቀን አራት ከብቶችን የሚመግብ አንደ አራተኛ ሜትር ኩብ ሳር አንድ ኩንታል እህል ከሚይዘው ቦታ በላይ ቦታ ይይዛል። ይህን ያህል ይዘት ያለው መኖ ደግሞ ለአራት ከብቶች የአንድ ቀን ፍጆታ ብቻ ነው የሚውለው። ከዚሀ አኳያ ሲታይ በአማካይ በአባወራ እስከሃምሳ ከበቶች ላሉት የአርብቶ አደሩ ማህበረሰብ ለሁሉም እንስሳት የሚበቃ መኖ በየእለቱ የድርቁ ተጽእኖ በሚኖርባቸው በወራት ምናልባት አመት ለሚሞላ ግዜ  ማቅረብ የማይቻል ስራ ነው። መኖው እንደልብ ቢኖር፣ በቂ የማጓጓዝ አቅም እንኳን ቢኖር እነኳን አንድን ከብት በዚህ አኳኋን ለወራት መመገብ ከከብቱ ዋጋ በላይ ወጪ ያስወጣል። ሰለዚህ አዋጭ አይደለም።

ያም ሆኑ ግን ቢያንስ ለዘር የሚሆኑ ከብቶችን ለማትረፍ መኖ የማቅረብ ስራ እየተከናወነ ይገኛል። ይሁን እንጂ ከላይ በተጠቀሰው ምክንያት ለሁሉም እንስሳት መኖ ማቅረብ ሰለማይቻል እንስሳት የሚሞቱበት ሁኔታ ይታያል። በጉጂ ዞን ብቻ ከሃያአራት ሺህ በላይ ከብቶች መሞታቸውን መረጃዎች ያመለክታሉ። በቦረና ያለው ሁኔታ ደግሞ ከጉጂ ዞንም የከፋ ነው። አርብቶ አደሩ በእንስሳ ሞት ምክንያት የሚደርስበትን ጉዳት ለመቀነስ ከብቶቹን ለገበያ እንዲያቀርብ ጥረት እየተደረገ ነው። ከዚህ በተጨማሪ እንስሳቱን አርዶ ቋንጣውን ለመከላከያ ሰራዊትና ለዩኒቨርሲቲዎች እንዲያቀርብ የማድረግ ውጥንም አለ። ይህም ቢሆን ግን በከብቶች ሞት ምክንያት የሚደርሰውን ጉዳት በጉልህ መቀነስ የሚችል አይደለም።

በድርቁ ምክንያት የሚሞቱትን እንስሳትን ለማዳን የሚደረገው ጥረት አስቸጋሪ ቢሆንም በገንዘብ የማይተመነው የክቡሩን የሰው ልጅ ህይወት በድርቁ ሳቢያ እንዳይጎዳ የመከላከሉ ስራ ግን በአስተማማኝ ሁኔታ ውጤታማ ነው።  ባለፈው ዓመት የተከሰተውን የከፋ የድርቅ ተጽእኖ በመከላከል የተገኘው ወጤት ይህነኑ መድገም እንደሚቻል ያረጋግጣል። በዘንደሮው ድርቅ ለለተጎዱ ዜጎች የአስቸኳይ ገዜ እርዳታ የሚውል 141 ሺህ ሜትሪክ ቶን እህል ከመጠባበቂያ ምግብ ክምችት በማውጣት ወደ አካባቢዎቹ በመጓጋዝ ላይ ይገኛል። በአንዳንድ አካባቢዎች በቂ እርዳታ እየደረሰ አይደለም የሚል ቅሬታ ቢሰማም አጠቃላይ የእርዳታ አሰጣጥ ሂደቱ ግን በሰው ህይወት ላይ ጉዳት ሊደርስ እንደማይችል የሚያረጋግጥ ነው። የመንግስት የመጠባበባቂያ የእህል ክምችተ አምና ከነበረበት 450 ሺህ ሜትሪክ ቶን ወደ 670 ሜትሪከ ቶን ማደጉም የእርዳታ አቅርቦት እጠረት እንደማይፈጠር ያረጋግጣል። በእርዳታ አቅርቦት ላይ የሚሰማው ቅሬታ ከአቅርቦት እጥረት የመነጨ ሳይሆን አሰተዳደራዊ ነው።

በእርዳታ አቅርቦት ላይ በተለየ መዘግየት ላይ የሚሰማውን ቀሬታ ለማቃለል የአሰራር ስርአት ተዘርግቷል። ይህም የእርዳታ ስርጭት ስርአቱን መቆጣጣር የሚያስችል አሰራር ነው። የብሄራዊ የአደጋ ስጋት ኮሚሽን እንዳስታወቀው ለድርቁ ተጽእኖ ለተጋለጡ ዜጎች የሚቀርብ የአስቸኳይ ግዜ እርዳታ ላይ አልፎ አልፎ መዘግየቶች ይስተዋላሉ። ይህን ችግር ለመፈታት ድርቅ በተከሰተባቸው የአርብቶ አደር አካባቢዎች የሚቀርበውን እርዳታ የሚቆጣጠር ብሄራዊ ኮማንድ ፖስት ሊቋቋም ነው። ኮማንድ ፖስቱ በፌደራልና በክልል መንግስታት የሚሰጥ እርዳታን የሚከታተልና በታችኛው አመራር ዘንድ የሚስተዋሉ የአፈጻጸም ክፍተቶችን በማስተካከል እርዳታው ለሚመለከተው አካል እንዲደርስ የማድረጉን ስራ የማገዝ ተልዕኮ ያለው ነው። ብሄራዊ ኮማንድ ፖስቱ ከክልልና በሚመለከታቸው የፌዴራል ሚኒስቴር መስሪያ ቤቶች በመቀናጀት የሚዋቀር ነው። ይህ በተለይ ከአስቸኳይ ግዜ እርዳታ አቅርቦት መዘግየት ጋር ተያይዞ ለሚነሳው ቅሬታ መፍትሄ ማበጀት ያስችላል።

እንግዲህ ድርቅ በአመዛኙ የተፈጥሮክስተት በመሆኑ ከነአካቴው ማስቀረት አይቻልም። እናም ኢትዮጵያ ለወደፊትም በድርቅ መመታቷ አይቀርም። የቅርብ ግዜ ሁኔታዎች እንደሚያመለክቱት በፊት በየአስር አመቱ ይከሰት የነበረው ድርቅ አሁን ድግግሞሹ እየጨመረ መጥቷል። በመሆኑም ድርቅን እንደድንገተኛ ችግር ሲደርስ ብቻ በዘመቻ ለመከላከል ከመራሯጥ ይልቅ፣ አይቀሬ መሆኑን አስቀድሞ ተገንዝቦ ተጽእኖ መፍጠር እንዳይችል የሚያደርጉ ስትራቴጂዎችን ማዘጋጀት አማራጭ የሌለው ጉዳይ ነው። እርግጥ የሃገሪቱን ግብርናውን ከዝናብ ጥገኝነት በማላቀቅ ወደመሰኖ ልማት ለማሸጋጋር እየተደረገ ያለው ጥረት፣ እንዲሁም የኢኮኖሚ መሪነቱን ድርሻ ከግብርና ወደኢንደስትሪ ለማሸጋጋር የተነደፈው የእድገትና ትራንስፎርሜሽን እቅድ የድርቅን ተጽእኖ በዘላቂነት የመከላከል ስትራቴጂ ተደረጎ ሊወሰድ ይችላል።

ይሁን እንጂ የህዝቡን አኗኗር መሰረት ያደረጉ በአጭር ግዜ ውስጥ ሊተገበሩ የሚችሉ ስራዎችንም መስራት ያስፈለግል። ለምሳሌ በአርበቶ አደሩና በቆላማ አካባቢዎች የድርቅን ተጽእኖ በዘላቂነት ለመከላከል አርብቶ አደሩ ለእንስሳቱ ሳርና ውሃ ፍለጋ ከስፍራ ስፍራ የመጓጓዝ የኑሮ ዘይቤውን ቀይሮ አንድ ቦታ ረግቶ እንዲኖር ማድረግ ያስፈልጋል። ይህም ውሃን ማእከል ያደረገ ስራ ነው። አርብቶ አደሩ አንድ ቦታ ረግቶ ሲኖር የግብርና ስራንም ስለሚለማመድ የድርቅን ተጽእኖ የመቋቋም አቅሙ ይጠናከራል። እርግጥ በዚህ ረገድ ባለፉ አምስት ዓመታት የተጀመሩ ስራዎች መኖራቸው ይታወቃል።

የፌደራል ጉዳዮችና አርብቶ አደር አካባቢ ልማት ሚኒስቴር በቅርቡ እንዳስታወቀው፣ የአርብቶ አደሩን የድርቅ ተጋላጭነት ለመቀነስና የምግብ ዋስትናውን በዘላቂነት ለማረጋገጥ በሃገር አቀፍ ደረጃ የ5 ዓመት ፕሮግራም ተዘጋጅተቷል። በዚህ ፕሮግራም ከ200 ሚሊየን ዶላር በላይ ወጪ ተደርጎ ድርቅን ለመቋቋምና ተጋላጭነትን ለመቀነስ የሚያስችሉ ስራሳዎች በመከናወን ላይ ይገኛሉ። የኢትዮጵያ ሶማሌ፣ የአፋር፣ የደቡብና የኦሮሚያ ክልል አርብቶ አደር ማህበረሰቦችን  የእንስሳት ሃብት በማልማት ከገበያ ጋር በማስተሳሰር ተጠቃሚ ለማድረግ የውሃ፣ ትምህርትና የጤና አገልግሎት ተደራሽነትን ሽፋን የማሻሻል ስራ እየተከናወነ እንደሚገኝ ሚኒስቴሩ አስታውቋል። በዚህ ረገድ እስካሁን አበረታች ውጤት መገኘቱንም አስታውቋል። በአሁኑ ጊዜ የመጠጥ ውሃ ሽፋን በኦሮሚያ አርብቶ አደር አካባቢ 68 በመቶ፣ በአፋር 63 በመቶ፣  በኢትዮጵያ ሱማሌ 62 በመቶ፣ በደቡብ 51 በመቶ መደረሱንም አመልክቷል። የእንስሳት ጤና ሽፋን በተመለከተም በኦሮሚያ አርብቶ አደር አካባቢ 81 በመቶ፣ በደቡብ አርብቶ አደር አካባቢ 72 በመቶ፣ በአፋር 67 በመቶ፣ በኢትዮጵያ ሱማሌ 63 በመቶ ደርሷል።

በአጠቃላይ የኢፌዴሪ መንግስት ድርቅ በሰው ህይወት ላይ ጉዳት እንዳያደርስ የአስቸኳይ ግዜ የምግብና ተያያዥ እርዳታ በማቅረብ ተጽእኖውን የመቋቋም አቅሙ ባለፉ ዓመታት በተመዘገበው የኢኮኖሚ እድገት ምክንያት አስተማማኝ ደረጃ ላይ ይገኛል። እስካሁን ያለው የሃገሪቱ የኢኮኖሚ ሁኔታም የእድገቱን ቀጣይነት የሚያረጋግጥ በመሆኑ ድርቅ ወደችጋርነት ተለውጦ የዜጎችን ህይወት የሚቀጥፍበት ሁኔታ ወደታሪክነት ተቀይሯል ማለት ይቻላል። ይሁን እንጂ ድርቅ ሲከሰት ተጽእኖውን እንደድንገተኛ አደጋ በዘመቻ ለመከላከል የሚደረገውን ርብርብ አስቀረቶ ዘላቂ መፍትሄ እንዲያገኝ የማደረግ ስራ ብዙ ይቀረዋል። አጠቃላይ ኢኮኖሚውን ትራንስፎርም ከማድረግ ጎን ለጎን ግብርናውን ከዝናብ ጥገኝነት በማውጣት የመስኖ ልማት ድርሻን ማስፋት፣ በቆላማ የአርብቶ አደር አካባቢዎች ወሃን ማእከል ያደረጉ የልማት ስራዎችን ማከናወን ወዘተ በቅርቡ ጉልህ ውጤት ማሳየት በሚችሉበት ሁኔታ መከናወን የሚገባቸው መሆኑ ሊታሰብበት ይገባል።

  

Ummata walittibusuun egnuu fayyadaa?

Barruu kana qopheessuuf kan nakkaasee barruu afaan ingliffaan qophaayee web saayitii ayigaa foormamii dabaltee weeb saayitoota gara garaa kan biroo irratti maxanfamee tokko. Barruun mata duuree “SHEDDING LIGHT ON THE RECENT VIOLENCE IN THE BORDER AREAS BETWEEN SOMALI AND OROMIA REGIONS OF ETHIOPIA” jeedhuun qoophaayee kuni, walittibu’insa dangaa mootuummaa naannoo Oromiyaa fi Somaalee Itiyoophiyaa idoo tokko tokkotti ka’ee irratti xiyyeeftaa. Qopheessaan barruu kanaa “qoorataa gara kammiyyuu hinlugnee” jedanii of moggaasni jiruu. Maqaan isaani obboo Ismaa’il Mahaamad Abdi jeedamaa. Obboo Ismaa’ilin bakka rakkoleen itti qaqaban tokko tokko daaw’achuu isaani, umatas akka duubbisan ibsanii jiruu.

Yaadnii obboo Ismaa’il kaasnii waldanda’insa, walkabjaa, nagaan waliin jiraachuu ummannii biyyattii waggootii darban 26 keesatii goonfatee faayidaa dhabamsisuu kan yaalee natti fakkaataa. Kana malees ummata naannoo lmaanii bara dheeraaf nagaan waliin jjiraatee gidduu waldhabiinsi akka umamuu feedhii kan qaban natti fakkaataa. Kanaafuu, ka’umsii barruu fi balaa biyyattii iratii qaqabsisuu dandahuu sirittii hubatamuu qabaa. Mataduuree barruu kana irratti gaaffii “Ummata walittibusuun egnuu fayyadaa?” jeedhuu kan kaasee knaafii. Deebii gaffii knaa dhuuma irrattii deebisuuf wadaa seenuun, duursee ilaalcha obboo Ismaa’il haala akkamitiin falmuu akkan barbaadee ibsaa.

Qoopheesaan barruu obboo Ismaa’il yaada isaanii kammiyyuu midiyaa isaanif tooleen ibsuuf miirga seera mottuumaan mirkanaahee qabaachuu isaanii nanhuubadhaa. Miirgi kuun miirga domookrassii wan ta’eefiis yaada isaaniif kabja guddaan qabaa. Weeb saayitoota barruu obboo Ismaa’il maxansan kan akka ayigaa fooramii faffakkaatanifiis kabaja guddan qabaa. Dhuugaa duubachuuf, miirga barreessaa fi midiyoolee barruu keessuummeesan seera mootuumaan mirkanayee dhibuuf feedha hiqabuu. Itiyoophiyaa ishee harr’a keessa jiraachaa, miirga nama kammiyyuu dhibuu hindandahuu. Ta’ullee; akka saba biyyattii kamiyyuu dhimma tokko irratii ilaalcha fi ijjannoo kiyya ibsuuf mirga heera motuummaan mirknayee akkan qabuu nan huubadhaa. Mirga kiyya kana haala sirrii ta’een fayyadamuu qabaachuu kiyyaas nan amanaa. Kanaafuu; barruu obboo Ismaa’il irrati wantoota ‘dogooggoora, nagaaf tasgabbii biyyatiif akkasuumas nagyaa ummataaf faaydaa hiqabanii’ jeedheen itti amanee koomachuuf ka’uu kiyya duubistoonni barruu kanaa akka huubatan barbaadaa.

Akka ilaalcha kiyyaa, yaadooleen barruu obboo Ismaa’il irratti ka’an, egnuummaa ‘qoorataa gara kamiyyuu luuga hinqabnee’ jeedhamee ibsamee waliin kan walsimu ta’ee natti himuul’annee. Barruun obboo Ismaa’il gar tookkeen mootuummaa naannoo Oromiyaafi dhaabata naanoo buulchaa jiruu Dh D U O koomtaa, gara biraatin immoo huumna poolisii addaa naannoo Soomalee Itiyoophiyaa faarsaa. Obboo Ismaa’ilin garee tokkoo raga malee komatani, kaan faarsuun isaani sirri ta’ee natty hinmul’annee. Akki kuun ummata naanoo laman gidduu walamanuummaa dhabamsissun ibiida loola qabsiisuu kan dandahu ta’uu isaas hubatamu qabaa.  

Kana caalaas; barruun obboo Ismaa’il, walittibu’insa ji’ootan darban keesa ummattoota obboleeyani naannoolee lamaan gidduu umamee, akkataa sirnaa feedraalaawaan ittin hikkamuu dandahuu muul’isuu dhisanii, itti gaaftammuummaa ala garaagarummaa bal,isuun rakkoon akka babal’atuu taassisuu kan feedhan natti fakkataa. Rakkoo kana irraa ka’udhaan walitibu’isa ummattoota lamaan gidduu umamee haala nama  raajjeessuun “loola bakka buu’ummaa (proxy war)’ jeechaa, rakkoo tiqqicha bal’isuuf yaalanii jiruu. Obboo Ismaa’ilin haala kanaan moormitoota siyaasa kasaranii biyya alaa jiraatanif ajndaa laatnii jiruu.

Walittibu’insii, hidhattoonni fi warri angoo irra jiran tokko tokko haala jiruu dawoo goodhacuun kan umanii dhaa malee, waldhabinsa mootuummoota fi ummata naanoolee lamaan giddu jiruun kan ummamee miti. Dhugaan osoo kun ta’ee jiruu obboo Ismaa’ilin dhima kana walittibu’nsa saba lamaan fakkeesanii dhiyeessuun isaanii sirri miti.

Barruun obboo Ismaail, walitti dhiyeegna fi jaalala ummata lamaan gidduu jiruu kan digguu osoo ta’ee jiruu, midiyoolee kan akka aygaa fooramii gabaasa fi baruulee biyyatiifis ta’ee adduugnaaf tooluu dhiyeesuun beekamani fi ‘mal’attoo walkabjaafi tokkuummaa sabaaf sabllammii Itiyoophiyaa ta’uu dandahuu’ jedheen itti amanuu irratii maxanfamuun isaa midiyooleen ittigaaftmmummaa oguummaa fi naamuusa isaan irra egamuu fixaan bahuu dadhabuu isaan kan mul’isuu dhaa. Kana malees ogummaa gaazeexeessuummaa nagaa midiyooleen barruu obboo Ismaa’il maxansan hoordoofaa tuuran kan faalleessuu ta’ee natti mul’atee jiraa. Kanaafuu barruu akka obboo Ismaa’il nagaa biyyaa egsiisuu hindanddeegnee fuula web saayitii isaan irratti maxansuu duura fayidaa inni qabuu fi rakko qaqabsissu dandahuu madaaluun barbaachisaa turee jeedheen amnaa.

Ammammoo ilaalcha kiyya irraa bahee gara yada barruu obboo Ismaa’ilitti hadeebi’u. Obboo Ismaa’ilin ofi isaani “qoortaa gara kamiyyuu hinluugnee” haajeedhan malee, yaadnii isaan kaasan garuu ofiittuuman walitti dhuufeegna yeroo dheraa ummata lamaan gidduu turee, haala ummata lamaanuuf hitoolneen gar malee tuxxuuquuf yaalee jiraa. Adeemsii obboo Ismaa’il kuun immoo akka ilaalcha kiyyaa fuudhtamaa hinqbuu.

Ani ‘gareen kun sirri dhaa, inni kaan immoo balleessaa dhaa’ jeedhee muurtii keennuu hinfeedhuu. ‘Huumnii ebaluu akkanaa, huumnii ebaluu imoo akkasii’ jeechaa raga malee duubbii marquus hinbarbaadu. Dhimoota barruu obboo Ismaa’il keesa ‘dooggooggoora’ jeedheen itti amnuu, irra deebi’ee barruu kiyya irratii caqassuu hinfeedhuu; karaa bu’aa bu’ii isaan itti deeman irratii deedeebi’uu waan natti ta’uuf. Ka’uumsii fi galmii barruun kiyyaa, gaaffii ‘ilaalchii obboo Ismaa’il walitti dhuufeenga ummataaf fayyidaa qabaayi?’ kan jeedhuu irratii fuulleefataa.

Asiniis ta’ee achiin; barreesan ‘qoorataa gara kmmiyyuu hinluugnee’ jeedhee of beeksisee tokko yaadni inni kaasu madaalawaa ta’u qabaa. Qabxiilee saaynsii qoorannoo fayyadmuunis irraa egamaa. Yaat’uu malee obboo Ismaa’ilin kana dhibanii, ilaalcha ofittuummaa isaanii mammaaksaan breechiisani dhiyeesuuf yaalni. Yaadnii obboo Ismaa’il akka nama qarree irra dhaabatnii muuka dheeraan ibida tuxxuuqaa qabisisuu kan ilaalmuu dhaa. Ka’umsi fi galmi barruu obboo Ismaa’il ummata lmaan walitti busuudhaan, walitti dhuufeegna umatta bara dheeraaf hundayee xureesuu dhaa.

Dhugaa dhaa, waldhabiin ykn walittibuu’insii, hawaasaa kmiyyu keesa ni umamaa. Hamma hawaasnii jirateetti waldhabbini fi walittibu’isi biyya kamiyyuu Ameerikaas ta’ee Afrikaa; Awroopaas ta’ee Isiyaa umamuun isaa waan hin’olle. Ilmi namaa walitti buinsa keesa lixxuun isaa dhugaa yeroo mara. Kana irratti wantii ijoo  walittibu’insi umamuu isaa osoo hinta’ini, maliif aka umamee adaan basuu dhaan qayyabachuu dhaa. Walittibu’insi, saamicha qabeegna umamaa irraa ka’u nimalaa. Walittibu’insi warra walitti dhiyeegna ummata giddu jiruu booreesudhaan fayidaa ofii guuttachuuf kareeranin ka’uuus nimalaa.

Haal ka’uumsa walitti buu’insa armaan olii yammuu haal biyya keegna waliin ilaalnuu; walitti dhabinsii nannoolee Oromiyaa fi Itiyoophiyaa Soomaalee gidduu umamee akuuma duuraan ibssuf yaleetti, hidhattoota haarkaan lakaawamnin kan umamee dhaa. Hidhattoonni gara lmaanuu argaman sababa dangaa dhaan balaa nagaa ta’anii jiruu.

Sirni feedraalaawaa biyyattii mala rakkoo waldhabbii dangaa naannoolee gidduu ka’uu ittiin fuuru qabaa. Kanaafuu, waldhabbin dangaa, gara walittibu’insa osso  hinguddatini duura furrun nidandahamaa. Ta’ullee haalli nammoonnii taa’ita irra jiran walittibu’insa umuuf ittin yalan jiraacuun isaa nibeekamaa. Ministeerri muummee obboo Haaylamaariyaam dasaalagn dhiyeegna kana ayyaana guyaa duubartoot  sababeefachuun duubartoota naannoolee fi bulchinsoot mgaalaa gara garaa iraa boobaahan yamuu duubisan dhimma kana kaasnii tuuran. Obboo Haaylamaariyaam akka ibsanitti dangaan walittibu’insa ummataaf sababa ta’u hindandayuu. Ummattoonni dangaa naannoo Oromiyaa fi Somaalee Itiyoophiyaa  irratti jiraatan walitti dhiyeegnan yeroo dheraaf nagaa isanii eganii yoo jiraatan illee, rakoo ilaalcha ogantoota nannoo lmaanuu irraa kan ka’ee walittibu’insii umamee jiraa.

Sirnii feedraalawaa Itiyoophiyaa akaataa waldhabinsa dangaa naanoolee lmaan gidduu umamuu ittiin fuuru qabaa. Garuu; sirni feedaraalaawaa biyyatiif haaraa waan ta’eef, sababa dhabinsa hubanno irra kana ka’ee rakkoon umamuun isaa waan hinollee. Akka obboo Ismaa’ilee ibsuuf yaalanitti, sirni feedraalaawaa sabaaaf sablammii irrattii hundaahuu dhaan caaseeffamuun isaa sababa walittibu’insa hinta’u. “Maaliif?” yoo jeedhmee, deebiin, “sirni feedaraalawaa biyytti waggootan kurnan lmaan duura saboota, sablamoota fi ummattoota  hawaasa siyaasaa fi dinagdee walii tuumuuf seera motuummaatin waadaa walii seenanii kan ijaaratan waan ta’eef” kan jeedhuu ta’aa. Kanaafuu ‘ummattoonni biyyattii sirna feedraalawaa feedhii isaanitin ijjaaratan, sababa walitti buuinasa nita’aa’ jjeechuun doogoogoora ta’aa.

Waamraafuu; ummattoonii Itiyoophiyaa sirna feedraalaawaa feedhii isaanitin  ijaaramtee sababa walittibuinsa taassiissuu irraa faaydaa argachuu kan hindandeegnee ta’uun isasa hubatamuu qabaa. Abdin ummataa nagaa, misooma fi deemookraasii irra jiraa. Namuu walittibu’insa iraa faayidaa argachuu waan hindandeegneef, madda abdii isaa cimsatee ijaarachuu qabaa. Bara dheeraaf nagaan kan waliin jiraatan ummattoonii Oromoo fi Somaleen, akkuuma saboota biyyatti kan biro fayyadamuumaan isaani nagaa iratti argamaa. Walittibu’insa fi walittibu’isa irra faaydaa argachuu hindandahani. Namoonni xiqqoo gara lmaanuu ta’itaa irrattii argamni fi qawwee hidhatan iddoo ummannii dangaa walqoodanii tokko tokko irrattii walittibu’insa umuuf yaluun isaanii feedhii ummattoota lamaan hinagrsisuu. 

Ummata lamaan gidduu haallii walittibu’insii umamuu dandahuu jiraccuu dhabuullee “hamma ngaa booreesitoonnii jiraatan qulquulluu dhuuguun hindandaahamuu” jeedhanitti, namoonni akka obboo Ismaa’il Mohaamad Abdii fafakkaatan, ittigaafatammuummaa ala yammuu ummattoota walittibusuuf tattaafatan  arguun wanta idlee ta’aa dhuufaa jiraa. Amma gara gaffii jalqaba irratii kaasee “ ummata walittibusuuraa egnuutu fayyadamaa?” jeedhuutan deebi’aa. Gaafii kana deebisuuf fagoo deemaee dubistoota kiyya xaarsuu hinfeedhuu. Akka haalli knaan duur biyyatti quunnamee irraa baranneetti, walittibu’inasa ummata irraa fayidaa kan argachuu dandahan warra lama. Isaniis; warra biyyattiin nagaa argatee  misooma ishee dagaagasuu akka hindandeegnee guufachisuuf tattaafacaa jirani fi ergamtoota isaaniti. Kanaafuu barruun obboo Ismaa’il ummattoota Oromoo yokin Somaalee osoo hinta’ini wrra booreesitoota ngaa fayaddaa. Miira seera motuummaa fi sirna feedraalawaa ala, barruun garee tokkoo faarsee, kaan xuureessuu tamsaasuun, dinoota biyyattifi fi ergamttoota isaanitif ajndaa laachuun, tattaaffii biyyatti guuddisuuf godhamaa jiruu guufachisu dandahaa.

Kun immoo, haamilee ummattoota naannoolee Oroomiyaa fi Somaalee biyya isaani misoomsanii jirruu issaani foyyeefachuuf guyyaaf haalkan tattaafachaa jiran cabsaa. Invastimantii kallatti biyyoota aalaas guufachisuu dandahaa. Jijjirama waliigla biyyatiis nimidhaa. Barruuleen akkanaa, lafa naannoolee daangeesuu sababa goodhanii, kaayyoo fayyadamuummaa ummata fashaleesuu waan dandahanif midiyooleen rakkoo isaan qaqabsisuu dandahan, duraan duursani hubachuun iraa egamaa.

The Quitters Never Win

Amen Teferi

Typically, Ethiopia has two rainy seasons. The heavy summer (meher) rains are crucial and 90 percent of the country’s farmland is rain-fed. Before last year, when in the 18 months lead up to the onset of the 2015 drought, hot and dry weather patterns arising from the El Niño weather effect had left vast areas of the country without rain. Hence, farm production in the affected regions dropped as much as 90 percent. That was the harshest drought and Ethiopia had faced and the worst emergency in 50 years. Then, 18 million people—nearly a fifth of the country’s population, were needing food aid. Again this year another drought has crippled the country’s agricultural lowlands and pastoral areas.

Last time, when famine of biblical scope had loomed, Ethiopia were able to respond effectively by nationally monitoring, tracking, and distributing supplies that fend-off the crisis without any loss of human life –practically none. In fact, distributing supplies among such a vast population, down to such local levels was itself vast achievement.

Ethiopia has dealt with multiple droughts since 1984, including severe ones in 2000 and 2011. It has a preventive initiative such as the Productive Safety Net Program (PSNP) to monitor potential crisis. The PSNP is one of the major preventive initiatives designed to coordinate the monthly distribution of food rations to people chronically at risk. In return, recipients provide labor to build roads, schools, health posts, food storage warehouses, and water reservoirs. The PSNP also includes regular assessments of damage to farms and of the scope and urgency of nutritional needs, data that helps warn of potential crises.

Therefore when the first signs of trouble became visible in 2015, the PSNP had immediately responded using the network of roads, warehouses, and local distribution points. That mechanism had made possible the provision of rapid response to the worst-hit regions or localities using established infrastructures that needs to be scaled up for a rapid response in time of crisis.

In the harshest crisis we saw in 2015 Ethiopia didn’t have that much breathing room. And some in the international aid community or agencies were grumbling that the disaster hadn’t been anticipated sooner, nor more swiftly declared a crisis. They have even tended to accuse “that the government was reluctant to admit they were back facing problems of hunger and malnourished children.”

While the international aid partners opted to direct their fingers at the government and began to accuse the government, something unprecedented had happened. Ethiopian government started to scramble to fill the funding and supply void and became the lead investor in rescue mission of its own people.

For more than a decade there has been strong economic growth. Thus, the government was able to divert huge flows of domestic revenue into the drought response—almost $800 million across 18 months. Then, the country’s aid partners have contributed another $700 million.

The result has been acclaimed as perhaps the largest drought-relief effort, with the fewest human fatalities relative to the scale of the crisis that the world has ever seen. This was a response that is identified to serve other African countries as a blueprint in building resilience against the climate pressures ahead.

Ethiopia had shown her ability to provide aid to chronically food-insecure Ethiopians who are totally accounted to be more than 18 million people—nearly a fifth of the country’s population. The logistics of rapidly disseminating so much aid requires that you have enough dollars in the bank, buying food and bringing it through shipping to the ports, into warehouses, and into people’s homes. This is a daunting task that can’t happen overnight and it might take three months or more.

When the first signs of trouble became visible, the PSNP was already providing regular rations to 8 million people and the drought had brought another 10.2 million people who need food provision. And Ethiopia had successfully responded to such huge crisis and it is doing the same now.

Astonished by the system of response to 2015 drought, a field coordinator at FAO, Alemu Manni, had said: “the mechanics of the system are beautiful. To be able to nationally monitor, track, and distribute supplies among such a vast population, down to such local levels—it’s a vast achievement.”

There is another line to this story. Ethiopia’s gross domestic product was among the fastest-growing in Africa, with its textile and agricultural sectors growing alongside its infrastructure. Besides, agricultural productivity has more than tripled in the past 30 years. In short, industries, agriculture, service sectors, and foreign direct investment had helped the government generate the funds for its share of the emergency response budget.

Ethiopia has been channeling much of the nation’s domestic revenue into development projects—from the construction of major dams for hydroelectricity to large-scale industrial farms and modern textile refineries—and were able to divert some of the development funds to the relief effort, while also tapping fresh funds directly from domestic revenues.

The leaders had acted decisively to secure funds and mobilize relief. The government was very responsive at that time the 2015 environmental crisis and it continue to do so now. Apart the immediate work of relief, Ethiopia is also engaged in long term initiatives, in hopes of forestalling the next crisis. While it is trying to cope-up with the relief responses, it is working all the necessary things to build a drought resistance shape; soil and water conservation, fodder programs, irrigation and well development, improving productivity of range land for cattle, seed supply.

Robinson, the UN climate change envoy, told to Bloomberg: “We can reasonably expect that somewhere between three and seven years from now, this region will experience the effects of a more severe El Niño aggravated by climate change.” The next drought that will hit Ethiopia will be, in fact, more severe than the last one. This could eclipse the response capacity of any aid-relief effort—no matter how generously funded and well-oiled. Hence, long-term initiatives that would built-in resilience are the best defense. As it is doing her best to aptly respond to the crisis it now faces, Ethiopia is working to make aid provision an obsolete mission. That is its goal. We are steadfastly fighting the climate change with a belief that “a quitter never wins, and a winner never quit.” We never quit!